shuleg.coo.mn

Ганган цагаан /Дууны үг/

no_email@coo.mn (xvv) — Tue, 10 Mar 2026 01:52:00 +0800

\r\nЧимээгүй дэргэд чинь харан сууяa би болох уу, чамайгаа?
\r\nЧас хийсэн дурлалд шумбан согтoё хааяа чамтайгаа
\r\nЦээжний хойморт чамд өгсөн V.I.P байгаа
\r\nЦэнгэл торгож битгий надаас, бариарай чи зайгаа
\r\nЗалуухан бүсгүй намуухан алхана, аягүй аятайхан аяс аяс
\r\nЗүйргүй ааль нь зүггүй хүүг үггүйтүүлнэ, үес үес
\r\n
\r\nЧи чихэр байсан бол чамаар шүдээ өвтгөхсөн
\r\nЧи чанга чимээ байсан бол чамайг чагнаад унтахсан
\r\n
\r\nГангарч болдоггүй ганган цагаан гантиг сувдан бэлзэг минь
\r\nАмсаж болдоггүй амьны ганцхан амт нь дэндсэн амраг минь
\r\nСанаанаас гардаггүй сайхан шүлэг шиг мартахын аргагүй кино шиг
\r\nЯасан янзын амьтан бэ? Яагаад заавал чи юм бэ?
\r\n
\r\nЭэе Девочка yeah ты моя сердечка
\r\nТы как бабочка На мня сиди я как цветока
\r\nЭэе Девочка yeah ты моя сердечка
\r\nТы как бабочка На мня сиди я как цветока
\r\n
\r\nХав хар үзэг бэхээр
\r\nХайрт минь гэж бичүүлэх гээд
\r\nЦав цагаахан төрөө юү?
\r\nМиний нандин энхрийхэн
\r\n
\r\nЯая даа байз чамд үнсүүлж үзэх юмсан
\r\nХав даръя байз хүнд үзүүлэхгүй юмсан
\r\nЖар хүртэл чөлөөтэй ная гэж санасан
\r\nЖаахан тэнэг миний чөлөө чамд дагаар орсон
\r\n
\r\nХэрвээ чамайг зүүдлэвэл сэрэхийг би лав хүсэхгүй
\r\nХэмжээ дамжаа байдаг юм бол чамайг юутай ч жишихгүй
\r\nИдэр цээжинд багтаагүй ийм их хайрыг чамд өгье
\r\nИнээдэг гоё аялгуу минь чи ирээдүйг бэлэглэ, жархан жил
\r\n
\r\nГангарч болдоггүй ганган цагаан гантиг сувдан бэлзэг минь
\r\nАмсаж болдоггүй амьны ганцхан амт нь дэндсэн амраг минь
\r\nСанаанаас гардаггүй сайхан шүлэг шиг мартахын аргагүй кино шиг
\r\nЯасан янзын амьтан бэ? Яагаад заавал чи юм бэ?
\r\n
\r\nЭэе Девочка yeah ты моя сердечка
\r\nТы как бабочка На мня сиди я как цветока
\r\nЭэе Девочка yeah ты моя сердечка
\r\nТы как бабочка На мня сиди я как цветока
\r\n
\r\nХав хар үзэг бэхээр
\r\nХайрт минь гэж бичүүлэх гээд
\r\nЦав цагаахан төрөө юү?
\r\nМиний нандин энхрийхэн
\r\n
\r\n
\r\n
\r\n

Туждаа хамт явах юмсан /Дууны үг/

no_email@coo.mn (xvv) — Tue, 30 Dec 2025 21:21:00 +0800

Шүлэг Даг. Жамъян
\r\nАялгуу Б.Цогоо
\r\n
\r\n
\r\nТөрсөн нутгийнхаа тал шиг
\r\nТүвшин аавынхаа сэтгэлийг
\r\nТүлсэн галынхаа дөл шиг
\r\nТөөнөж дандаа явах юмсан
\r\n
\r\nУрсгал голынхоо ус шиг
\r\nУяхан ээжийнхээ сэтгэлийг
\r\nУртын дууныхаа ая шиг
\r\nУярааж дандаа явах юмсан
\r\n
\r\nБуурал хангайнхаа уулс шиг
\r\nБуянтай хоёрыгоо түшиглээд
\r\nТулгын гурван чулуу шиг
\r\nТуждаа хамт явах юмсан
\r\n
\r\n

\r\n\r\n

Эх сурвалж: Хөгжмийн зохиолч С.Батболд "Би дуучин" хүүхдийн дууны цэнгүүн
\r\n
\r\n
\r\n
\r\n
\r\n
\r\n
\r\n
\r\n
\r\n

\r\n

Ханьсах заяа /дууны үг/

no_email@coo.mn (xvv) — Thu, 20 Mar 2025 21:55:00 +0800

Үг: Ц. Даваадорж /МУСТА/
\r\nАя: 3. Батсүх /МУГЗ/
\r\n
\r\n
\r\nСарнай цэцгийн дэлбээ нь хө
\r\nСайхан нарандаа дэлгэрнээ дэлгэрнээ хө
\r\nСанаанд чи минь бодогдоод байна аа хө
\r\nХаньсан жаргахын дэмбэрэлээ дэмбэрэлээ хө
\r\n
\r\nАй хө алтан наран цэцэгстээ чимэгтэй хө
\r\nАмраг чи минь надтайгаа
\r\nАшдын хэлхээтэйеэ
\r\nАмьдын холбоотой хө
\r\n
\r\nДэнжийн ногоо нь сугсраад
\r\nДэлхий орчлонд амилна аа амилна аа хө
\r\nСэтгэлд чи минь хоногшоод байна аа хө
\r\nСэвтээ нь үгүй хайр уу даа хайр уу даа хө
\r\n
\r\nАй хө алтан наран цэцэгстээ чимэгтэй хө
\r\nАмраг чи минь надтайгаа
\r\nҮүрдийн холбоотойёо
\r\nҮнэнчийн заяатай хө
\r\n
\r\nЗургаан өнгийн солонго нь хө
\r\nЗураг хуарын чимэгтээ чимэгтэй хө
\r\nЗүүдэнд чи минь үзэгдээд байна аа хө
\r\nХамтран жаргахын ерөөлөө ерөөлөө хө
\r\n
\r\nАй хө алтан наран цэцэгстээ чимэгтэй хө
\r\nАмраг чи минь надтайгаа
\r\nАшдын хэлхээтэйеэ
\r\nАмьдын холбоотой хө
\r\n
\r\nХолбоотойёо холбоотойёо хө
\r\nҮнэнчийн заяатай хө\r\n

Вандан, Дуламсүрэн
\r\n
\r\n
\r\nС.Жавхлан, Т.Баясгалан
\r\n
\r\n
\r\nД. Амарсайхан, Ж. Солонго
\r\n

\r\n

Хулан хонгор /Дууны үг/

no_email@coo.mn (xvv) — Sat, 17 Aug 2024 22:51:00 +0800

Ая. Г.Дарамзагд
\r\nҮг. МУУГЗ Д.Цэдэв
\r\n
\r\nНарны цацраг шингээсэн талд нь хө
\r\nНамайг явгалж хая аа нь үгүй
\r\nНайман ганзага хаялан хатирах
\r\nНасны итгэл хулан хонгор минь
\r\n
\r\nХангал насанд жигүүр нэмж өгсөн хүчтэй
\r\nХараа бодлыг минь сунгаж өгсөн ачтай
\r\n
\r\nДэнжийн горхи буцалмаар халуунд нь
\r\nДэлэн дээрээ хөлөргөө нь үгүй
\r\nМяндсан жолоог сунган хатирах
\r\nМянганы манлай хулан хонгор минь
\r\n
\r\nУргах насанд жигүүр нэмж өгсөн хүчтэй
\r\nУхаан санаагий минь задлаж өгсөн ачтай
\r\n
\r\nЭлбэг булаг харзалмаар жаварт нь
\r\nЭмээл дээрээ жиндүүлээ нь үгүй
\r\nТүрүү салхийг орхин хатирах
\r\nТүмний манлай хулан хонгор минь
\r\n
\r\nУндрах насанд жигүүр нэмж өгсөн хүчтэй
\r\nУрам зоригийг минь бадрааж өгсөн ачтай
\r\n
\r\nУндрах насанд жигүүр нэмж өгсөн хүчтэй
\r\nУрам зоригийг минь бадрааж өгсөн ачтай
\r\n \r\n\r\n\r\n

\r\n \r\n\r\n

\r\n
\r\n
\r\n
\r\n
\r\n
\r\n
\r\n

\r\n

Дэлгэр мөрөн /Дууны үг/

no_email@coo.mn (xvv) — Sun, 21 Jan 2024 16:04:00 +0800

Дэлгэр мөрний хөвөөндөө
\r\nДээдийнхээ жаргалаар төрлөө би (хувилбар: Дэгдээхэй насаа үдлээ дээ)
\r\nДэнжийн цагаан өргөөнд
\r\nДэгж дэрвэж өслөө дөө
\r\n
\r\nЭнэ л мөрний хөвөөнд
\r\nЭэжийн өврөөс гарлаа даа
\r\nЭцэшгүй холын хүслээрээ
\r\nЭрдмийн аянд мордлоо доо
\r\n
\r\nМөрөөдөөд үлдсэн ээжий минь
\r\nМөнгөн хэлхээ унагалаа даа
\r\nМөдхөн эргээд ирнэ ээ гээд
\r\nМөрөнгийнхөө чулуунаас авлаа даа
\r\n
\r\nХалгих мөрний хөвөөндөө
\r\nХараацай насаа үдлээ би
\r\nХайрын совин гэрэлтүүлсээр
\r\nХангал насаа үдлээ дээ
\r\n
\r\n \r\n

\r\n \r\n\r\n

\r\n
\r\nКараокэ:\r\n

\r\n
\r\n

\r\n

Мөөрөн захтай дээл /Дууны үг/

no_email@coo.mn (xvv) — Tue, 15 Nov 2022 23:27:00 +0800

Үг: Д. Алтангэрэл
\r\nАя: Г. Эрдэнэчулуун
\r\n
\r\nЖигүүн дээл нь дотортой чиг ээ
\r\nЖиндүү салхинд нэмэргүй дээ хө
\r\nЖурмын амраг хажууд чиг ээ
\r\nЗулын гэрэлд нүгэлгүй дээ хө
\r\n
\r\nЦувцаа дээл нь нимгэн чиг ээ
\r\nЗундаа өмсөх аргагүй дээ хө
\r\nЗуурдын амраг алсад чиг ээ
\r\nЗүүдэнд ирэх нь ховорхондоо хө
\r\n
\r\nХээтэй торго нь энтэй чиг ээ
\r\nХэрийн урчууд эсгэхгүй дээ хө
\r\nХэтийн зовлон магад чиг ээ
\r\nХэлээд ирэх нь үгүй шүү дээ хө
\r\n
\r\nМөөрөн захтай дээлийгээ
\r\nШүтэн байж л өмслөө дөө хө
\r\nМөнхөд бусын орчлон чиг ээ
\r\nШүншиг бодож л явъя юу даа хө
\r\n
\r\n
\r\n

Ардын дуу "Жийжүү хот" /дууны үг, домог/

no_email@coo.mn (xvv) — Tue, 15 Nov 2022 21:31:00 +0800

Алаг морь ч гэж нэрлэх тохиолдол байдаг бололтой.

\r\nҮрээ морийгоо уная аа л гэсэн чинь ээ хө
\r\nҮргэж бусгаад горигүй л байна аа хө
\r\nҮеийн жаахан Дэнсмаа чамдаа очъё оо л гэсэн чинь ээ хө
\r\nӨөрийн амраг Хандмаа минь үглэж загнаад горигүй дээ хө
\r\n
\r\nҮрээ морь чинь үргэж бусгаад байвал даа хө
\r\nӨвөр хошуундаа зарчихгүй юу түүнийгээ хө
\r\nӨөрийн амраг Хандмаа чинь үглэж загнаад байвал даа хө
\r\nҮнэн учраа хэлж байгаа гуйчихгүй юу түүнийгээ хө
\r\n
\r\nХар морийгоо уная аа л гэсэн чинь дээ хө
\r\nХалгиж бусгаад горигүй л байна аа хө
\r\nХайртай явсан Дэнсмаа чамдаа л очъё оо л гэсэн чинь дээ хө
\r\nХанилж суусан Хандмаа минь хардаж загнаад горигүй нь ээ хө
\r\n
\r\nХар морь чинь халгиж бусгаад байвал даа хө
\r\nХарийнхаа хошуундаа зарчихгүй юу түүнийгээ хө
\r\nХайртай амраг Хандмаа чинь хашгирч загнаад байвал даа хө
\r\nХамаг үнэн ээ хэлж байгаа гуйчихгүй юу түүнийгээ хө
\r\n
\r\nАрилгасан сонгино шиг арван цагаан хуруугаараа хө
\r\nАялгуут шанзы нь дарахаар аятайхан байна аа хө
\r\nАнгирийн зулзага шиг алиа хөөрхөн ааш чинь дээ хө
\r\nАюулхай зүрхийг минь догдлуулаад байна аа хө
\r\n
\r\nЦалман амтай цагаан цавьдар морь минь ээ хө
\r\nЦаад талын ууланд нь сүрэгсээд байна аа хө
\r\nЦаанаа ханьтайг чинь мэдсээр байж л хө
\r\nЦарайчилж суудаг минь миний л буруу яа хө
\r\n
\r\nХонин жороо хонгор халзан морь нь ээ хө
\r\nХойд талынхаа ууланд нь сүрэгсээд байна аа хө
\r\nХойноо ханьтайг чинь мэдсээр байтлаа хө
\r\nХоргодож суудаг нь миний л буруу яа хө
\r\n
\r\nАзарган дэлтэй л алаг цоохор морь минь ээ хө
\r\nАрын ууланд аа сүрэгсээд байна аа хө
\r\nАрдаа ханьтайг чинь мэдсээр байж л ээ хө
\r\nАргадаж суудаг минь миний буруу яа хө
\r\n
\r\nХагалбар дэлтэй хар хээр морь нь ээ хө
\r\nХадтай ууландаа сүрэгсээд байна аа хө
\r\nХань бүлтэй чамайгаа мэдсээр байтлаа хө
\r\nХарж л суудаг нь миний л буруу яа хө
\r\n
\r\n
\r\n
\r\nЖийжүү хотынхоо жинтэйхэн торгоороо хө
\r\nЖинтүүнийхээ булангаа шаглаад оёсон юмаа хө
\r\nЖий байшин, луу байшин хос хоёр эрдэнийгээ хө,
\r\nЖинхэнэ янзаар нь шаглаад аа оёсон юмаа хө
\r\n
\r\nУрд газрын ухаа ягаан торгоороо хө
\r\nУутныхаа булангаа л шаглаадаа оёсон юмаа хөө
\r\nУтай Бээжин таван дагшин орныг ээ хө
\r\nУултай устай нь урлаад аа оёсон юмаа хө
\r\n
\r\nАрилгасан сонгино шиг арван цагаан хуруугаараа хө
\r\nАялгуут шанзаа дарахаар аятайхан байдаг аа хө
\r\nАнгирийн зулзага шиг аялаг хөөрхөн ааш чинь дээ хө
\r\nАюулхай чээжинд минь бодогдоод байдаг юм аа хө
\r\n
\r\n
\r\n
\r\n
\r\nХуучны хувилбар: https://youtu.be/7VoKdMattTA?si=dJ4DKABcWt4MIdhl
\r\n
\r\nДомог
\r\n
\r\nМонголын радиогийн уран бүтээлчдийн бэлтгэсэн "Ардын хөгжмийн сан" нэвтрүүлэг. “Жийжүү хот” ардын дууны домог:
\r\nhttps://www.mnb.mn/i/109946
\r\n
\r\n
\r\nЛханаагийн МӨНХТӨР /сэтгүүлч, зохиолч, хэлбичгийн ухааны доктор/
\r\n
\r\nОршил
\r\n
\r\nНүүдэлчдийн соёлыг өнөөдрийг хүртэл тээж яваа монгол туургатны нэгэн бахархал бол монгол ардын дуу юм. Дуу нь нэг талаасаа аялгуу эгшгийн зохирол боловч, агуулгын хувьд бүхэл бүтэн үйл явдлын хураангуй, домог түүхийн гэрч болдог. Өргөн уудам нутаг дэвсгэрт олон зуун жил мал сүргээ адуулан нүүдэллэж амьдарсан монгол хүний сэтгэлгээ нь ертөнцийг үзэх үзэл, түүнийгээ тайлах ухааны өвөрмөц чанар хийгээд амьдралын баяр жаргал, уйтгар гунигаа тайлах нэг арга нь дуу байжээ. Монгол ардын дуу нь уртын дуу богино дуу гэж аялгын хувьд хоёр хуваагддаг. Монгол ардын богино дуу нь аялгын хувьд ястан бүхэнд бага зэрэг өөр боловч шүлэглэлийн хувьд бараг адил юм. Хэдэн зууны туршид ардын аман зохиолын хэлбэрээр хөгжиж, богино хэмжээний аялгуутай дуулагдаж ирсэн зохиогч нь үл мэдэгдэх дууг ардын богино дуу хэмээн нэрлэсээр иржээ. Ардын богино дуу нь үндэстэн ястан, нутаг усныхаа онцлогийг тусгасанаараа үг, аялгуу нь ялгаатай байдаг. Халх, буриад, үзэмчин, баяд, халимаг, хотгойд, баруун монгол, дарьганга, цахар ардын дуунаас гадна хүрээ дуу гэж бий, Хүрээ дуу нь 1900-1930-аад оны үед түгээмэл дэлгэрсэн, Жишээ нь "Янжуур тамхи", "Ганган хул", "Хэенхуар", "Гантөмөр", "Жийжүү хот", "Хөх торгон цамц", "Зуун лангийн жороо луус" зэрэг олон дууг нэрлэж болно. Хүрээ дууг ихэвчлэн шанздаж, дуулдаг байжээ. Говь хээр, тал нутгийн дууны аялгуу уужим тавиу байхад баруун Монголын юмуу уулархаг нутагтай ард түмний дуу богинохон, түргэн айзамтай байх жишээтэй, Зарим ардын богино дуунууд үг нь ижил боловч хэд хэдэн аялгуутай байх нь ч бий. Жишээ нь Монгол ардын дуу "Дөрвөн уул"-ыг дөрвөн аялгуутай гэдэг. Ард түмний дунд хоёр ч аялгуу нь ихэд түгсэн билээ. Ардын богино дууг төрийн ёслолын, эцэг эх, ачлал элбэрлийн, хайр сэтгэлийн, нутаг усны, хүлэг морины, эр зоригийн, наадам зугааны, гуниг харууслын хэмээн ялгаж иржээ.
\r\nЗуун лангийн жороо луусыгаа
\r\nЖуузан дунд нь заллаа хө
\r\nЗураг болсон Богд ламыгаа
\r\nЗонхов ширээнд нь заллаа даа хө" хэмээх "Зуун лангийн жороо луус" дуу нь нь Жавзандамба хутагтыг хэмжээгүй эрхт хаанд өргөмжлөхөд төрийн дуулал болж байсан гэдэг.
\r\nАрдын богино дуу үг нь онч мэргэн, утга агуулга гүнзгий, яруу тод хэллэгтэй, ая үг, агуулгын донж маяг яв цав таарсан байдаг. Ардын богино дууг олон зууны туршид ардын ухаан бодол, авъяас билгээр тунгаагдсан "шижир алт" гэмээн Монголын ард түмэн биширдэг билээ.
\r\n
\r\nМонгол улсад дуулагдаж байгаа ардын богино дуунууд нь олон ястаны төлөөлөл болсон дуунууд юм. Хаяа зэргэлдээ олон зуунаар айлсаж ирсэн монгол угсаатны олон ястан эхэн үедээ нэг л нутаг дэвсгэр, үндэс угсаатай явсныг батлах ардын урлагийн төрлүүдээс монгол ардын богино дуу хамгийн түгээмэл нь гэж үзэж болно. Энэ үүднээс цахар ардын "Жийжүү хот” дууны жишээн дээр зарим нэг зүйлийг тодруулан ярих гэсэн юм.
\r\n
\r\nЦахар ардын дууны тухайд
\r\n
\r\nАливаа дууг яг тэр ястаны дуу гэх нь тийм ч оновчтой биш. Магадгүй тэр ястан тухайн нутаг усныхан илүү их дуулдаг байж ч болно. Өөрөөр хэлвэл цахар ардын дуу, цахарт илүү их дуулагддаг дуу гэж ялгаварлаж болох талтай. Цахар ардын дуу олон арав байна. Тэр дундаас нэлээд түгээмэл нь Шанхтай шарга, Минжийн хангайн даваа, Цахар найман хошуу, Буурал морь, Хонин жороо морь, Санхьюу гөлөм, Жийжүү хот, Мөнгөн хоёр бугуйвч, Цаст цагаан уул, Гүнтүүр...гээд нэлээд дуу байна. Цахар ардын дуу нь тал нутгийн онцлогтоо нийцсэн уужуу тавиун шуранхайтай халх, үзэмчин, алшаа ардын богино дууны аясад ойрхон дуунууд юм. Бас ч хүрээ маягийн дуу нэлээд байна. Харилцаа түүхэн домогт дуу олон байгаа нь цахар ардын дууны онцлог ажээ. Цахар ардын дуу нь монголын олон ястанд өөр өөрийн хувилбартай түгэн дэлгэрсэн нь их байна. Энэ бол цахар түмний нүүдэл суудалтай холбоотой. Цахарчууд Чингийн цэрэг Зүүнгарыг буулган авсны дараа 1758 онд Шиньжяны Или руу харуулын албанд томилж цахаруудаас нүүлгэсэн.
\r\n
\r\nЭдүгээ цахарчуудын ихэнх нь БНХАУ-ын Өвөр Монгол, Шиньжян Уйгарын өөртөө засах оронд бөөнөөр сууж байна. Монгол улсад цөөн тооны цахарчууд оршин суудаг нь 1912 онд Илийн газраас Сумьяа бэйсийн дагуулж ирсэн цахарчуудын үр хойчис юм. 1911 онд Богд хаант Монгол улс байгуулагдахад Шиньжянаас Сумьяа бээс ардаа дагуулан Оросоор дамжин явсаар Ар монголд ирж, шинэ тулгар Монгол улсдаа хүчээ өргөжээ. Хиагтын баруунтаа баруунтаа газар авсан цахарчуудыг Сэлэнгийн цахарууд гэдэг. Түүнчлэн Монгол улсын Сүхбаатар аймгийн зарим суманд Архангай зэрэг аймгуудад цахарчууд нэлээд бий. Энэ нь манжийн агт хариулж байсан Сүрэгчин хошуутай холбоотой. Энэчлэн бусад газар , нутаг усанд амьдарч байгаа цахарчууд нэлээд байгаа юм. Түүхийн энэ үйл явдлууд нь цахар түмний соёл зан заншил монгол нутгийн олон ястанд түгэн дэлгэрч, олон хувилбартай болж, мөн ч цахарчуудын ихээр дуулдаг олон ястны дуу нэлээд бий болжээ. Эдгээрийн дотроос "Жийжүү хот” дуу хэмээх түүхэн домогт дууг багаахан тодруулахыг зорьж байна.
\r\n
\r\nЖийжүү хот дууны тухайд
\r\n
\r\n"Жийжүү хот” дуу монгол улс болоод ӨМӨЗО-ны зэргэлдээ хошуудад түгээмэл дуулагддаг дуу юм. Энэ дундаас цахарчууд илүү түгээмэл дуулдаг дуу. Дууны үгийн хувьд хэд хэдэн хувилбар байгаа юм. Аялгуу нь бараг зөрөөгүй. Монгол улсад Даваахүү, Мядагбадам, Сарантуяа Баясгалан, Дэлгэрмаа гээд хорь гаруй дуучин дуулсан байдаг бол ӨМӨЗО-нд мөн олон арван дуучин энэ дууг дуулжээ. Энэ дуу нь 1700-1930-аад оны үе буюу Хүрээ дуу ид дэлгэрч байсан үед л зохиогдсон байх магадлал их байгаа юм. Дуунд гарч буй агуулга нь тийм аястай. Цахар ардын дуу гэсэн түүвэрт олон удаа орсон байдаг. "Монгол ардын мянган дуу” / Хөххот-1983/ 5 дэвтэр түүвэрт "цахар ардын дуу” гэсэн зүүлттэй орсон байдаг.
\r\n
\r\nДууны онцлогийн тухайд
\r\n
\r\nНэгдүгээрт: Энэ дуу бол домогт дуу юм. Тэрхүү домгийг ухаарваас: Сайхан хоолойтой уран хатгамалч Дэнсийюу, тахилч лам Гүнтэв нарын хайр сэтгэлийн тухай харилцаа дуу юм. Яваандаа энэ дууг зөвхөн нэг л хүн дуулах нь элбэг болж. Ар өвөр монголд бүр эмэгтэй дуучид голлон дуулжээ. Монголд энэ дууны тухай яригддаг домгийг сонирхож үзвэл:
\r\n
\r\nУяхан хоолойтой, уран хатгамалч Дэнсийюу-гийн домог
\r\n"1700-гаад оны үед Тэрхийн голын сав нутаг, Тариат уулын бэлд Далай Чойнхор вангийн хүрээ байгуулагдсанаас хойш тус нутаг нь лам хар, мөргөлчин гээд олон хөлийн газар болж хувирчээ.Үүний зэрэгцээ Далай Чойнхор вангийн хошуунд алт мөнгөний урлал ихэд хөгжиж, ялангуяа зээгт наамал, уран хатгамлаараа бусад нутаг хошуудад алдаршиж эхэлсэн байна. Тухайн үед вангийн хүрээний тахилч Гүнтэв хэмээх эр хүрээний уран хатгамалч Дэнсийюу хэмээх ганган хүүхэнтэй ажил хэргийн шугамаар холбогдож байснаа сүүлдээ амраг сэтгэлийн холбоотой болжээ.
\r\nНэг удаа Гүнтэв уран хатгамалч Дэнсийюугийнд очиход хүрээний хөөрхөн гэгдэх хүүхэн найртай сайхнаар угтаж, алт мөнгөн утсаар оёж ороож байсан хөөрөгний дайлингаа үзүүлжээ. Тахилч Гүнтэв үүнийг үзэж сууснаа эрт цагийн Гэсэрийн тахилын дууны аянд тааруулан,
\r\n"Урьд газрын ухаа ягаан торгоороо
\r\nУутны булангаа шаглаад оёжээ хө
\r\nУтай, Бээжингийн таван дагшин орныгоо
\r\nУултай устай нь шаглаад оёжээ хө” гэж дуулжээ.
\r\nДэнсийюу бас хариу бадаг зохиож, цаашдаа хэд хэдэн бадаг нэмэгдсэнээр бидний сайн мэдэх "Жийжүү хот” хэмээх харилцаа дуу зохиогдсон түүхтэй аж.
\r\n"Жийжүү хотын жинтэй ягаан торгоороо,
\r\nЖинтүүнийхээ буланг шаглаад оёсон юмаа хө,
\r\nЖин байшин, луу байшин хоёр эрдэнийгээ хө,
\r\nЖинхэнэ янзаар нь шаглаад оёсон юмаа хө" гэж Дэнсийюуг дуулахад Гүнтэв,
\r\n"Арилгасан сонгино шиг арван цагаан хуруугаараа хө
\r\nАялгуут шанзаа дарах нь аятайхан байна аа хө
\r\nАнгирын зулзага шиг алиа хөөрхөн ааш чинь
\r\nАюулхай зүрхийг минь догдлуулаад байна аа хө... гэж хариу барин дуулжээ.
\r\n
\r\nХооёрдугаарт: Энэ дуу бол харилцаа дуу юм
\r\n
\r\nЭнэ домгоос үүдэн ажиглаваас Жийжүү хот дуу нь анхлан харилцаа дууны хэлбэрээр зохиогджээ.
\r\n
\r\nГуравдугаарт: Энэ дуу бол шинээр ая дан тааруулаагүй онцлогтой. Тэр үед дуулагдаж байсан Бэлэн аян дээр зохион дуулсан байна. Энэ нь Гэсэрийн тахилын дууны аяыг ашиглан түүнд үг тааруулан дуулснаар өргөн олонд энэ харилцаа дуу түгэн тархжээ.
\r\n
\r\nДөрөвдүгээрт: Энэ дуу бол хүрээ маягийн дуу юм. Дуунд гарч буй үйл явдал нь хүрээний орчимд болж буй хоёр хүний хайр сэтгэлээс үүдэлтэй. Тэр үеийн лам нарын хайр сэтгэлийн хувь заяаг дүрслэн үзүүлсэн сэтгэлийн илэрхийлэл болсон, харилцан жаргал зовлонгоо хуваалцсан үйл явдлыг дүрслэн харуулсан байна.
\r\n
\r\nТавдугаарт: Энэ дуу бол цахарт илүү дуулагддаг дуу. Яг цахар ардын дуу гэхэд тийм ч оновчтой биш. Болж байгаа үйл явдал, газар орон нь монгол улсын Архангай аймгийн Зая гэгээний хийд хэмээн домогт өгүүлсэн. Тэр үед Бээжин зүгээс торгоны зам, доншуур наймаа ид хөгжиж байх үетэй нэг цаг хугацаанд, хүрээ хийд болон жирийн ард ч өмнө зүгийн бараа торго гоёлдоо хэрэглэх болсон үетэй давхцаж байна. Тийм болохоор дууны үгэнд:
\r\n
\r\nЖийжүү хотын жинтэй ягаан торгоороо
\r\nЖинтүүний буланг шаглаад оёсон юм аа
\r\nЖин байшин, луу байшин хас эрдэнэ хоёрыгоо
\r\nЖинхэнэ янзаар нь шаглаад оёсон юм аа хө...гэхчлэн өгүүлсэн байна.
\r\n
\r\nЗургадугаарт: Олон хувилбарт дуу юм.
\r\n
\r\nЭнэ дууны үгийг аваад үзвэл 3-4 хувилбар байна. Тийм болохоор энэ дуу түгэн дэлгэрсэн газар бүхэндээ амнаас ам дамжин дуулагдаж, газар газрын хүмүүсийн аялга сонсголтой холбоотой зарим үг нь сунжирсан өөрчлөгдсөн хасагдсан хэлбэрүүд ажиглагдаж байна. Жийжүү хот гэдэг нь Бээжин Тяньжин хоёрын дунд байдаг Тяньжины харьяа Жи шянь-ыг хэлдэг юм байна. Эхэн үедээ Жи шянь-ийг Жийжүү хот хэмээн нэрлэж байсан юм байна. Зарим тайлбар тольд "Өмнөд хятадын Жий-жоу хот гэж бичсэн нь бий. Энэхүү Жи шянь нь эртний торгоны наймаа их дэлгэрсэн их хөлийн газар. Хан жү, Сю жү-гийн торгоны их замд байрладаг хот ажээ. Энэ дуунд гарч байгаа бас нэг үг бол Жин байшин, Луу байшин гэсэн үг нь мөн л хятадын Жин- Алт Алтан дээвэртэй байшин, луун хээтэй байшин гэсэн утгаар оржээ. Дууны үгэнд "жин, жий, жүн, эү” гэхчлэн олон янзаар бичигдсэн /дуулагдсан/ байна. Энэ нь олон нутагт амнаас ам дамжин өвлөгдөх явцдаа ийнхүү өөрчлөгджээ. Мөн энэ дуунд байх "цалбин” гэдэг үг. Энэ үг олон янзаар бичигдсэн байх юм. /цалбин-цалгим-цархим- цэлбэн/ Энэ дотроос "цалгим” гэдэг утга нь хамгийн оновчтой байх аа. Учир нь дээрх үгүүдийг Монгол хэлний их тайлбар толь”-оос шүүж үзвэл дан ганц -цалгим” гэдэг үгэнд л утгын тайлбар олдож байгаа юм. Тольд: "Эрхгүй цалгихаар, бялхам: цалгим байх (идээ ундаагаар элбэг дэлбэг байх), цалгим дүүрэн (бялхам дүүрэн), халгим цалгим [хоршоо] (а. Халгиж бялхах шахсан; б. [шилжсэн] Элбэг дэлбэг байдал)... гэжээ. Өөр нэг төсөөтэй бадагт "Агсам амтай” гэсэн үг гарч байгаа нь морины шинж чанарыг тодорхойлсон утга нь адил байгаа юм. "Цалгим” гэдэг үг нь морины аман дээр авч үзвэл агсам гэдэг утгатай дөхөж очих юм.
\r\n
\r\nДолдугаарт буюу төгсгөлд нь өгүүлэхэд энэ дуу түүхэн дуу юм. Энэ дуу нь Хятад монголын эдийн засгийн харилцааны түүхэнд холбогдох аж. Торгоны замын түүхтэй салшгүй холбоотой дуу юм. Энэ бүхнийг батлах Орон зай нь Бээжин, Утай, Жийжүү зэрэг хот, жин байшин, луу байшин, жинтүү зэрэг хятад үг нэлээд оржээ. Торгоны замаар умард уруу зөөж байсан бараа товарын ид цэцэглэлтийн үетэй цаг хугацааны хувьд давхцаж, нөгөө талаас шарын шашин монголд ихэд дэлгэрсэн үетэй нэг орон зайд үйл явдал нь өрнөж байна. Монгол улсад энэ дуу ихээхэн түгсэн нь дууны домог монгол улсын нутаг дэвсгэр дээр тодорхой сүм хийд дээр зохиогджээ. Энэ домгоос үндэслэн өөр зохиолын дуу хүртэл гарсан байдаг.
\r\n
\r\nТухайлбал. Монгол улсын яруу найрагч Д. Баасанжав 1960-аад оны эхээр "Хүрээний хөөрхөн Дэнсээ юу” гэсэн дууны шүлэг бичжээ. Энэ шүлгээ "Жийжүү хот” дууны домгоос сэдэвлэн бичсэн гэж зохиогч ярьсан байдаг. Тэр хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа: "Сайн ноён хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошуу буюу одоогийн Архангай аймгийн Тариат сумын Гэсэр сүмийн оёдолчин Дэнсээцогзол, сүмийн тахилч асман лам Гүнтэв нарын хайр сэтгэлийн дуу болох "Жийжүү хот” дууны домгоос санаа авч бичсэн” гэжээ. "Дэнсээ юу” гэх энэ дууг Ц.Пүрэвхүү аялгуу хийж олон дуучин дуулснаас МУГЖ Х.Үнэнхүүгийн дуулснаар олонд хүрчээ.
\r\n
\r\nЖийжүү хот дууны эргэн тойронд ажиглаж үзвэл ийм хэдэн онцлог байх шиг. Түүнчлэн "Буурал морь”, "Хонин жороо морь”, "Минжийн хангайн даваа”, "Санхьюу гөлөм” зэрэг дуу нь Монгол улсад дуулагдсаар байна. "Мнжийн хангайн даваа” гэдэг дуу нь "Минжийн хангай” гэсэн нэртэй дуулагддаг. Мөн "Буурал морь” дуунд монгол улсад "сарчигнана даа” гэж дуулдаг бол цахарт "навсалзана даа” гэхчлэн дуулдаг байх юм. Ийм жишээ олон байгааг цаашид үгийн сан, аялгууны зөрөөг нь судалж үзвэл бас сонин байж мэднэ. Төгсгөлд нь Жийжүү хот дууны үгийн хувилбараас заримыг сонирхуулья.
\r\n
\r\nЖИЙЖҮҮ ХОТ
\r\n
\r\nЖийжүү хотын жинтэй ягаан торгоороо
\r\nЖинтүүний буланг шаглаад оёсон юм аа
\r\nЖин нь байшин, луу нь байшин хас эрдэнэ хоёрыгоо
\r\nЖинхэнэ янзаар нь шаглаад оёсон юм аа хө
\r\n
\r\nУрд газрын ухаа ягаан торгоороо
\r\nУутны буланг шаглаад оёсон юм аа
\r\nУтай Бээжин дагшин орныг болвол доо хө
\r\nУултай устай шаглаад оёсон юм аа хө
\r\n
\r\nАрилгасан сонгино шиг арван цагаан хуруугаараа хө
\r\nАялгуут шанзыг дарахад аятайхан байдаг юм аа хө
\r\nАнгирын зулзага шиг алиа хөөрхөн ааш чинь хө
\r\nАюулхай цээжийг минь догдлуулаад байна хө
\r\n
\r\nЦархим амтай цагаан цоохор морь минь ээ хө
\r\nЦаад талын ууландаа цанхаалаад байх юм аа хө
\r\nЦаанаа ханьтай чамайгаа болвол доо хө
\r\nЦарайчилж суудаг миний л буруу яа хө
\r\n
\r\nАгсам амтай алиа цавьдар морь минь ээ
\r\nАрынхаа ууланд цанхаалаад байна даа хө
\r\nАрдаа ханьтай чамайгаа болвол доо хө
\r\nАргадаж суудаг миний л буруу яа хө
\r\n
\r\n
\r\nЖИЙЖҮҮ ХОТ
\r\n
\r\nЖийжүү хотын жинтэй хээтэй торгоороо
\r\nЖинтүүнийхээ өнгөн дээр шаглаад оёсон юм аа
\r\nЖин нь байшин, луу байшин хас эрдэнэ хоёрыгоо
\r\nЖинхэнэ янзаар нь шаглаад оёсон юм хө
\r\n
\r\nБаруун л голын ус юугаа гаталья л гэсэн чинь
\r\nБанз модоороо дамнуурга тавьсан юм хө
\r\nБаатар луучин баатар жанжид хас эрдэнэ хоёрыгоо хө
\r\nБайрлуулан барилдаад шаглаад оёсон юм аа хө
\r\n
\r\nУрд голын ус юугаа гаталья л гэсэн чинь
\r\nУрт модоор дамнуурга тавьсан юм хө
\r\nЭү байшин луу байшин хас эрдэнэ хоёрыгоо болвол хө
\r\nУултай устай нь шаглаад оёсон юм аа хө
\r\n
\r\nЦалбим амтай цагаан цоохор морь минь ээ хө
\r\nЦастынхаа ууланд цалгилж булгилаад горьгүй нь хө
\r\nЦаанаа ханьтайг чинь аль хэдийнэ мэдсэн болвол хө
\r\nЦарайчилж суудаг миний л буруу яа хө...гэхчлэн хэд хэдэн хувилбар байгаа юм.\r\n

\r\n\r\n

Ашигласан материал:

\r\n\r\n

"Монгол ардын мянган дуу” Хөххот-1983 он
"Монгол ардын аман зохиол” Улаанбаатар-1990 он
"Монгол хэлний товч тайлбар толь” Улаанбаатар-1966 он
"Монголын үндэсний радио” "Ардын хөгжмийн сан” нэвтрүүлэг 2015 он
Э.Болормаа: Discogds Trask https;//discogs.com
Урлаг сайт https://www.urlag.mn
blog.conservatory.egu.mn 2019/01/ blog-post.htm
https://mn.wikpedia.org/wiki Богино дуу
Эгшиг ӨМ-ын дууны сайт

\r\nЭх сурвалж: http://erdenetkhot.mn/index.php?newsid=5448

Орчлонд би азтай төржээ /Дууны үг/

no_email@coo.mn (xvv) — Tue, 15 Nov 2022 21:03:00 +0800

Үг: Д. Пүрэвдорж
\r\nАя: Г. Дарамзагд
\r\n
\r\nЦэнхэр талын мандал дээр
\r\nАлтан нарыг өргөх гэж
\r\nЦэлмэг тэнгэрийн магнай доор
\r\nАхан дүүсээр жаргах гэж
\r\n          Орчлонд чи азтай төржээ
\r\n          Орчлонд би азтай төржээ
\r\n          Орчлонд бид азтай төржээ
\r\nАмар сайхан заяатай
\r\nАрдын буяныг нэмэх гэж
\r\nАлаг хорвоод нэгнийгээ
\r\nАчилан хайрлаж явах гэж
\r\n          Орчлонд чи азтай төржээ
\r\n          Орчлонд би азтай төржээ
\r\n          Орчлонд бид азтай төржээ
\r\nНаддаа чамдаа өлзийтэй
\r\nТөрийн сүлдийг түших гэж
\r\nНартай сартай хорвоод
\r\nҮрийн үрийг үзэх гэж
\r\n          Орчлонд чи азтай төржээ
\r\n          Орчлонд би азтай төржээ
\r\n          Орчлонд бид азтай төржээ
\r\n
\r\n
\r\n
\r\n
\r\n

Халагдах цэргийн вальс /Дууны үг/

no_email@coo.mn (xvv) — Sat, 29 Oct 2022 01:31:00 +0800

Настай ээждээ яарах тусмаа
\r\nНартай дэлхийгээ улам хайрлаад
\r\nОдоо ингээд халагдана гэхээс
\r\nОройн тоондоо жагсаад л баймаар
\r\n
\r\nХийморьтой тугандаа адислах өглөө
\r\nХэзээ мөдгүй ойртсоор л байна даа
\r\n
\r\nБуянтай аавдаа яарах тусмаа
\r\nБуурал дэлхийгээ улам хайрлаад
\r\nГэр гэр лүүгээ мордоно гэхээс
\r\nГэгэлгэн сэтгэл минь хуарандаа хоргодоод
\r\n
\r\nХийморьтой тугандаа адислах өглөө
\r\nХэзээ мөдгүй ойртсоор л байна даа
\r\n
\r\nСайхан чамруугаа яарах тусмаа
\r\nСартай дэлхийгээ улам хайрлаад
\r\nЦэл залуухан насныхаа дурсамж
\r\nЦэргийнхээ андуудтай зургаа татуулаад
\r\n
\r\nХийморьтой тугандаа адислах өглөө
\r\nХэзээ мөдгүй ойртсоор л байна даа
\r\n
\r\nУнаган нутагтаа яарах тусмаа
\r\nУужим дэлхийгээ улам хайрлаад
\r\nАндгай тангарагаа хүндлэн өргөөд
\r\nАзтай дүү нартаа халаагаа өгөөд
\r\n
\r\nХийморьтой тугандаа адислах өглөө
\r\nХэзээ мөдгүй ойртсоор л байна даа
\r\n
\r\n
\r\n
\r\n
\r\n
\r\n

Нууцхан сэтгэл (Нугасны дэгдээхэй) (В.Оросоо) /Дууны үг/

no_email@coo.mn (xvv) — Sat, 29 Oct 2022 01:58:00 +0800

Үг: Д.Дугарсүрэн
\r\nАя: Д.Мяасүрэн
\r\n
\r\nНугасны дэгдээхэй олуулаа байлаа
\r\nНуугдаж ниссээр нутаг буцлаа
\r\nНутгийн чамдаа хайртай байлаа би
\r\nНууцхан бодсоор хадамд гаргалаа
\r\n
\r\nАнгирын дэгдээхэй арвуулаа байлаа
\r\nАлслаж ниссээр нутаг буцлаа
\r\nАмраг чамдаа хайртай байлаа би
\r\nАндуу бодсоор хадамд гаргалаа
\r\n
\r\nТогорууны дэгдээхэй тоогоороо байлаа
\r\nТоглож ниссээр нутаг буцлаа
\r\nТоромгор чамдаа хайртай байлаа би
\r\nТоомсоргүй явсаар хадамд гаргалаа
\r\n
\r\nГалууны дэгдээхэй хориулаа байлаа
\r\nГанганаж ниссээр нутаг буцлаа
\r\nГанцхан чамдаа хайртай байлаа
\r\nГайгүй ч биз гэсээр хадамд гаргалаа
\r\n
\r\nНугасны дэгдээхэй олуулаа байлаа
\r\nНуугдаж ниссээр нутаг буцлаа
\r\nНутгийн чамдаан хайртай байлаа би
\r\nНууцхан бодсоор хадамд гаргалаа
\r\n
\r\n \r\n

\r\n
\r\n
\r\n
\r\n
\r\nhttps://www.mnb.mn/i/261502
\r\n
\r\n

\r\n

shuleg.coo.mn

Ганган цагаан /Дууны үг/

Gangan tsagaan

Туждаа хамт явах юмсан /Дууны үг/

Ханьсах заяа /дууны үг/

Хулан хонгор /Дууны үг/

Дэлгэр мөрөн /Дууны үг/

Мөөрөн захтай дээл /Дууны үг/

Ардын дуу "Жийжүү хот" /дууны үг, домог/

Алаг морь ч гэж нэрлэх тохиолдол байдаг бололтой.

Орчлонд би азтай төржээ /Дууны үг/

Халагдах цэргийн вальс /Дууны үг/

Нууцхан сэтгэл (Нугасны дэгдээхэй) (В.Оросоо) /Дууны үг/